İrlanda Göğü Altında Ölmek Yeğdir*

 

Britanya İmparatorluğu’na ait iki dominyon olan Avustralya ve Yeni Zelanda, İngiltere’nin savaşa girmesiyle 1. Dünya Savaşı’na dâhil oldu. Orduya katılan askerler çoğunlukla gönüllüydü. Kimi Kraliçe’ye bağlılıklarını göstermek, imparatorluğun savunmasında yer almak istiyordu; kimi uzak diyarlara gitmek, tarihi bir olayın parçası olmak; kimiyse düzenli bir maaş ve gelecek vaadinin peşindeydi.  Avustralya ve Yeni Zelanda’dan gelen birlikler (Australian and New Zealan Army Corps) ANZAC adı altında birleştirildi. Mısır’da eğitim gören bu kolordu Gelibolu’ya çıkarma yapan Akdeniz Sefer Kuvvetleri’nin önemli bir parçasıydı.

25 Nisan 1915 tarihinde başlayan çıkarmanın amacı, Gelibolu Yarımadası’nda kritik noktaları ele geçirerek itilaf devletlerinin gemilerle Çanakkale Boğazı’nı aşmasını sağlamak ve İstanbul’u düşürmekti. Ancak kolordu, şiddetli bir Türk direnişiyle karşılaştı. Harekât planlandığı gibi ilerlemedi. Sekiz ay süren, her iki taraf için de ağır kayıplarla sonuçlanan bir siper savaşına döndü.

Savaşta centilmenlikten bahsedilebilir mi?

Çanakkale cephesi, ANZAClar için ağır bir askeri yenilgi olsa da ulusal kimliklerinin gelişmesinde önemli bir yer tutmaktadır. Onlara ait kaynaklarda savaşın Centilmenler Savaşı olarak anıldığı da bilinmektedir. Kanlı bir işgal ve direnişi Centilmenler Savaşı olarak nitelemek bir ironi değildir; dayanağını ANZAC ve Türk cephesi arasındaki karşılıklı insani jestlerden ve saygıdan almaktadır. Yakın siperlerdeki askerlerin birbirlerine tütün, konserve attığı, Türk tarafının esirlere iyi davrandığı, ateş hattında kalan yaralı ANZAC askerlerini kurtarmak için siperden çıktığı, teslim olan veya çaresiz durumdaki düşmana merhamet gösterdiği savaşın tarihçesini anlatan kaynaklara geçen ayrıntılar arasındadır ve savaşın insani yönlerine odaklanan, düşmana saygı ve onurlu mücadeleyi temsil eden bir yorum ve anma biçimidir. Düşmanlar arasında geçici de olsa bir uzlaşma ve insanlık anları yalnızca Çanakkale Cephesi’ne has değildir. Homeros’un çağları aşan anlatısı İlyada’da da geçici ateşkes anları, diplomatik diyaloglar bulunmaktadır. İlyada, savaşın yol açtığı acıları, kayıpları anlatmakta, savaşın trajedisini ortaya koyarak barışın değerine dolaylı olarak vurgu yapmakta, insanlığı barıştan yana saf tutmaya davet etmektedir. Ancak beşer şaşar. Binlerce yıl sonra aynı coğrafyaya toplarla, tüfeklerle, gemilerle gelir, dayanır. İnsan kaybı açısından, tarihin en ağır muharebelerinden biri yaşanır. 

Kahraman görülmeyen askerler

Toplamda 500.000’den fazla askerin öldüğü, yaralandığı, kaybolduğu Çanakkale cephesinden eve dönebilenler her yerde kahramanca karşılanmadı. Bir tugay var ki, oradan dönenler,  ailelerine ve normal hayata kavuşamadılar.

Meltem Gürle, İrlanda Defteri kitabında yer alan “Uzun Bir Yol” başlıklı denemesinde okura, işte bu tugayın hikâyesini anlatıyor. Deneme, yazarın İrlanda Savaş Anıtı Bahçeleri’ne (Irish National War Memorial Gardens) gitme isteğiyle başlıyor. Meçhul asker anıtlarına özel bir ilgisi olmadığını beyanıyla devam ediyor ve İrlandalı yazar Sebastian Barry’nin dilimize çevrilmemiş A Long Long Way (Çok Uzaklarda 2005) romanının kısa bir özetini aktararak yavaş yavaş eve dönemeyenlerin, dönüp de kahramanca karşılanmayanların hikâyesini, kurgusal bir kahraman olan Willy üzerinden anlatıyor.

Willy, Britanya İmparatorluğu’na bağlı bir İrlandalı er olarak gittiği savaştan izne döndüğünde 1916’da gerçekleşen Paskalya Ayaklanması’nın ortasında kalır. Hükümet için çalışan polis babası, İrlanda’nın bağımsızlığı için mücadele eden milliyetçiler, bastırılan isyan, isyancıların kurşuna dizilmesi… Willy için bildiği dünya artık alt üst olmuştur. Meltem Gürle, Willy’nin iç dünyasını bize birkaç paragrafta  başarıyla aktarır. Artık biz de Willy’nin Almanya cephesinde tanık olduğu savaşın dehşetine, Britanya ordusunun bir eri olarak birliğine duyduğu görev bilincine ve İrlanda’nın bağımsızlığı için mücadele edenlere karşı hissettiği yakınlığa,  gerek cephede, gerek iç dünyasında yaşanan çatışmaya aşinayızdır. Bu gönüldaşlıkla Islandsbridge’deki savaş anıtına bakarken bizi de koluna alır ve tarihsel bir anekdotla denemeyi ilerletir.

Kraliyet Dublin Piyade Tugayı 1915’de Gelibolu Cephesi’ne gönderilmiştir. Britanya ordusunun bir parçası olan tugayın büyük bölümü savaşta hayatını kaybetmiştir. Bu arada anavatanda Paskalya Ayaklanması yaşanmış, İrlanda bağımsızlığına kavuşmuştur. Yeni bağımsız İrlanda’nın tarihsel mücadelesi Britanya’nın zulmünden kaçış ve bağımsızlık için verilen savaş ile şekillenmiştir.

Düşmanı hesabına savaşanlar

Bu yeni tarihçenin içinde ezeli düşmanları İngiltere’yi savunmak için Avrupa ve Gelibolu cephelerine gönderilen 200 bin asker utanç kaynağıydı. Savaşın ardından dönebilenler, yaşadıkları felaketin üstüne bir de vatan haini olarak görüldüler. Kimse onlarla konuşmadı, kimse onları karşılamadı. Ölenlerin yası tutulmadı. Hayatta kalanların acısı yok sayıldı. Dışlandılar. Unutuldular ve tarih kitaplarından silindiler. Meltem Gürle, denemesinde İrlandalı erlerin söylediği bir halk türküsünden de bahsediyor. “The Foggy Dew” adlı şarkıda Dublin’den çok uzağa giden, korkusuz adamlar anlatılır; eve dönme umuduyla cephede dişini tırnağına takanlar. Çünkü İrlanda göğü altında ölmek, Suvla ya da Seddülbahir’de ölmekten yeğdir.

İrlanda Defteri Meltem Gürle’nin Can Yayınları’ndan çıkan 216 sayfalık bir deneme kitabıdır. Gürle, hayatının zor bir döneminde insanları sevecen bu küçük adada geçirdiği üç yılı denemelerine konu ediyor. Dublin sokaklarından ona evini açan Mary ile dostluğuna, kentte Joyce’un ayak izlerinden İrlanda tarihine, edebiyatına ve edebiyatçılarına, sanatına ve mitolojisine uzanan denemeleri evrensel değerlerle harmanlıyor. Kitapta yer alan denemeler, bu yazıya konu olan “Uzun Bir Yol” denemesindeki gibi genellikle yazarın Dublin hayatından bir kesitle başlıyor, bir edebi göndermeyle devam ediyor, tarihsel bir anektoda bağlanıyor ve kişisel ama insani bir yansımayla, bazen de anlamlı bir soruyla sona eriyor. Pek çok yazara, şaire, sanat yapıtına, şarkıya referanslar veren, yazarın sıcak, zeki ve derinlikli üslubunu Birgün köşe yazılarından ve bu yazılardan derlenen Kırmızı Kazak’tan tanıyan ve özleyenler bu kitabı çok sevecek.

*Başlık, Birinci Dünya Savaşı sırasında İrlandalı askerlerin söylediği Foggy Dew adlı İrlanda halk şarkısından alınmıştır.